Wyniki

WŁĄCZENI W OBIEG


Projekt „Włączeni w obieg” został sfinansowany w ramach Programu Operacyjnego Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej – Edukacja i Upowszechnianie Kultury Filmowej. Priorytet Badania i Rozwój.

 

INFORMACJE O BADANIU

  1. Od października do grudnia 2015 roku Fundacja Legalna Kultura prowadziła badanie socjologiczne na temat korzystania z zasobów kultury w Internecie – w szczególności jej legalnych źródeł. Akcent położony został na sztukę filmową, ponieważ badanie towarzyszyło projektowi Otwarte Drzwi Do Kultury, promującemu film w niewielkich polskich miejscowościach.
  1. W badaniu zastosowana została metodologia ilościowa, realizowano je przy pomocy kwestionariusza ankiety wypełnianej przez uczestników projektu, zawierającej głównie pytania zamknięte z kafeteriami do wyboru.
  1. Grupa respondencka: 2012 osób – mieszkańcy niewielkich polskich miasteczek i wsi – miejscowości z ograniczonym dostępem do kultury i bez dostępu do kina, biorących udział w projekcie Otwarte Drzwi Do Kultury. Badani to przede wszystkim uczniowie i nauczyciele  pozostali przedstawiciele lokalnych społeczności.

Badanie realizowane było w następujących miejscowościach: Bartoszyce, Bielsk Podlaski, Biskupiec, Dobre Miasto, Drohiczyn, Glinojeck, Goniądz, Gródek, Górowo Iławeckie, Kargowa, Kłodawa, Koźmin Wielkopolski, Lelów, Lubniewice, Łobez, Milicz, Mielnik, Myślibórz, Myszyniec, Pińczów, Parczew, Różan, Siemiatycze, Syców, Wisznice, Wołów i Węgorzewo.

ANALIZA WYNIKÓW

 I. Korzystanie z Internetu – kultura w sieci

  1. W jaki sposób respondenci korzystają z Internetu? Ponad ¾ badanych (77%) używa komputera stacjonarnego lub laptopa w domu, a 13% w pracy. Z telefonu komórkowego/smartfona korzysta w tym celu 64% respondentów. Zaledwie 10% udaje się do kafejek internetowych.

Nie tylko w dużych polskich miastach, ale również na prowincji coraz więcej osób ma stosunkowo łatwy, szybki i bezpośredni dostęp do sieci za pomocą osobistych urządzeń mobilnych i stacjonarnych. Bariera pokoleniowa przekłada się bezpośrednio na narzędzia służące do kontaktu z siecią – niewielkie osobiste urządzenia mobilne są domeną młodszych respondentów.

Zaledwie 1% badanych (poziom błędu statystycznego) deklaruje, że nie korzysta w ogóle z Internetu. Oznacza to, że nie można już mówić o potężnej barierze technologicznej, która jeszcze do niedawna nakładała się na podziały geograficzne.

  1. Gdzie respondenci korzystają z Internetu? Swobodny dostęp w domu ma znakomita większość respondentów – aż 94%. Co ważne, także znaczna część badanych uczniów (41%) może korzystać z sieci w szkole – to sporo (zwłaszcza w niewielkich miejscowościach, gdzie cyfryzacja postępuje wolniej również z przyczyn technologicznych), choć zarazem fakt ten oznacza, że wciąż wiele dzieci nie ma swobodnego dostępu do sieci w placówkach edukacyjnych. Jeśli chodzi o korzystanie z Internetu w miejscu pracy, takich deklaracji mamy zaledwie 14%, należy jednak pamiętać, że większość badanej grupy stanowili uczniowie, a zatem osoby niepracujące. Istotną rolę w dostępie do sieci pełnią także na prowincji biblioteki – 17% respondentów twierdzi, że tam właśnie łączy się z Internetem.
  1. Blisko 80% respondentów przyznaje, że ściąga z sieci (lub korzysta przez streaming) filmy, muzykę, książki czy gry. Znacznie częściej proceder ten uprawiają osoby młodsze.

Co przede wszystkim ściągają (korzystają przez streaming) badani? Najczęściej muzykę (87%); filmy i seriale zajmują drugą pozycję (35%), następnie gry (28%) oraz książki (12%)

II. Film w kinie i w Internecie

 

  1. „Czy w Twojej miejscowości lub jej najbliższej okolicy potrzebne jest kino?”. Ponad ¾ respondentów widzi taką potrzebę. Ponieważ w większości są to małe miejscowości, bez szans ekonomicznych na posiadanie własnej sali kinowej, projekty takie jak Otwarte Drzwi Do Kultury mogą wypełnić tę lukę, realizując oczekiwania odbiorców kultury na polskiej prowincji.
  2. Z badania wynika także, że mieszkańcy niewielkich polskich miejscowości rzadko chodzą do kina – aż 40 % badanych robi to raz w roku albo rzadziej (a 5% – nigdy!). Jedynie 4% bywa w kinie raz w tygodniu, 15% raz w miesiącu, a 35% raz na 3 miesiące.
  3. Połowa respondentów przyznaje, że ściągasz filmy z Internetu lub korzysta z nich przez streaming. Uczniowie czy też ogólniej – młodsze pokolenia – częściej mają kontakt ze sztuką filmową w Internecie. Dlatego istotne jest adresowanie projektów promujących korzystanie z legalnych źródeł w sieci do tej właśnie grupy odbiorców kultury.
  4. Dlaczego respondenci ściągają (korzystają przez streaming) filmy z sieci? Dla 47% respondentów podstawowym powodem oglądania filmów w Internecie jest duża odległość do najbliższego kina. Taka sama liczba badanych deklaruje, że dzięki sieci ma szybszy dostęp do nowości filmowych, a dla ponad 1/3 ważny jest większy wybór filmów w Internecie niż w kinie. Również cena – kino jest za drogie – stanowi powód takich decyzji u 1/3 respondentów.
  5. Czy respondenci płacą za „kino z sieci”? Jedynie 10% badanych płaci za wszystkie filmy z sieci, 15% robi to czasami, a 4% płaci za filmy szczególnie pożądane, a niedostępne w wersji nieodpłatnej. Blisko ¾ respondentów, to osoby, które za filmy z Internetu nie płacą wcale.
  6. Czy mieszkańcy niewielkich polskich miejscowości sięgają po polskie produkcje filmowe? Blisko połowa respondentów ogląda polskie filmy w kinie, a kolejne 23% robi to, ale rzadko. Ten wynik może cieszyć, zarazem jednak stanowi wyzwanie, by do skorzystania z rodzimej oferty kinowej przekonać pozostałych.
  7. Nieco gorzej przedstawia się kwestia korzystania z polskich propozycji filmowych, gdy pytamy o oglądanie filmów w Internecie. Po rodzime produkcje z sieci chętnie sięga już tylko 17% respondentów, kolejne 19% badanych deklaruje, że robi to rzadko, a aż 43% – nigdy. Ponieważ – jak widać powyżej – wiele osób ogląda polskie filmy w kinie, warto pomyśleć o odpowiednich zachętach w sieci. Do takich instrumentów można zaliczyć projekty edukacyjne i promujące rodzima kinematografię.
  8. Czy mieszkańcy niewielkich polskich miejscowości skłonni byliby zapłacić za możliwość ściągnięcia z Internetu z legalnego źródła lub obejrzenia przez streaming z legalnego źródła z filmu, który aktualnie jest w kinach? Taki koncept pojawił się kilka lat temu w badaniach Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.  ¼ badanych deklaruje, że zapłaciłaby za taką usługę –  zarówno za film polski, jak i zagraniczny, ¼ natomiast – za żaden z nich. Tylko za polski film zapłaciłoby 6% respondentów, a jedynie za zagraniczny – 5%. Nie da się na tej podstawie wyciągnąć jednoznacznych wniosków co do przyszłego powodzenia tego rodzaju inicjatywy, może jednak cieszyć  informacja, że polskie kino nie jest wyrzucane poza nawias kulturowych potrzeb mieszkańców prowincji.

 III. Legalne źródła kultury w Internecie

  1. Wiedza badanych na temat legalności źródeł, z których korzystają, jest znikoma. Blisko ¼ respondentów używa świadomie źródeł legalnych, natomiast 19% tego nie robi. Aż 56% badanych (ponad połowa!) nie potrafi odpowiedzieć na pytanie, z jakiego rodzaju źródeł korzysta. To ważna informacja, ponieważ wyraźnie wskazuje na potrzebę prowadzenia działań uświadamiających/edukacyjnych w tym zakresie – a to bardzo istotny element funkcjonowania kampanii Legalna Kultura.

Młodsi respondenci mają wyraźnie mniejszą wiedzę na temat legalnych źródeł kultury w sieci. Oznacza to, że projekty edukacyjne skierowane do uczniów są bardzo potrzebne, a dobre nawyki wyrobione w młodszym wieku mogą decydować o kulturowych praktykach respondentów w przyszłości.

  1. Jeszcze wyraźniej nieznajomość legalnych źródeł kultury widać w odpowiedziach na szczegółowe pytania, które zostały zadane w celu sprawdzenia realnej, a nie jedynie deklaratywnej wiedzy uczestników badania. I tak 18% badanych wie, że deezer.pl jest stroną działającą legalnie, 15% utrzymuje, że to źródło nielegalne, a blisko 2/3 nie zna odpowiedzi na to pytanie. Ipla.pl jest legalnym źródeł zdaniem 70% badanych, 8% twierdzi przeciwnie, a do niewiedzy w tym zakresie przyznaje się 15% respondentów. Cda.pl aż 36% badanych mylnie uznało za legalne źródło, 35% nie zgadza się z takim twierdzeniem, a 23% nie umie opowiedzieć się po żadnej ze stron. Podobnie jest w przypadku znanej, działającej nielegalnie, strony chomikuj.pl – dla aż 30% respondentów to źródło legalne, 42% twierdzi przeciwnie, a 22% badanych nie potrafi odpowiedzieć na to pytanie. Vod.tvp.pl za legalny zasób uznało 58% uczestników badania, nie zgadza się z taką opinią 12%, a brak wiedzy w tej kwestii deklaruje blisko ¼ respondentów. Warto dodać, że w przypadku tych pytań ankietowane osoby stosunkowo często nie udzielały żadnej odpowiedzi, co w zasadzie można również potraktować jako deklarację niewiedzy.
  1. Jakie motywy kierują respondentami korzystającymi z nielegalnych źródeł kultury? Powody są zróżnicowane, jednak bez wątpienia najważniejsze są czynniki natury ekonomicznej („są tańsze albo darmowe” – odpowiada 40% badanych) i łatwość dostępu (43% wskazań). 20% respondentów chwali sobie większy wybór – istotny faktor, pokazujący potrzebę tworzenia wyszukiwarek/baz zasobów legalnych. Zaledwie 10% badanych uważa, że „wszystko, co jest w Internecie, jest dostępne dla wszystkich i za darmo”. Generalnie, możemy zatem mówić o pewnej pozytywnej zmianie w świadomości internautów – na poziomie moralnym. Nie nadąża za nią natomiast wciąż technologia i ekonomia. To wyzwanie, jakie stoi między innymi przed Legalną Kulturą – projekty takie jak Kultura Na Widoku znacznie ułatwiają dostęp do legalnych zasobów w sieci.
  1. Prawie 60% respondentów nie korzysta z programów pochodzących z nielegalnych źródeł, a do uprawiania tego procederu przyznaje się jedynie 13% badanych. Jedynie 5% respondentów używa zarówno legalnych, jak i nielegalnych programów – zatem większość dokonuje świadomego wyboru między jedną a drugą opcją. Natomiast nieco ponad 1/5 badanych nie wie, z jakiego rodzaju oprogramowania korzysta – tutaj znów rysuje się pole dla edukacyjnej aktywności Legalnej Kultury.
  1. Główne przyczyny używania nielegalnych programów są podobne, jak w odniesieniu do filmów czy muzyki. Jednak w tym przypadku wyraźnie przeważa czynnik finansowy (65%, przy łatwości dostępu na poziomie 40%). 17% badanych optuje za większym wyborem oferowanym przez nielegalne źródła, a jedynie 12% nie ma skrupułów natury etycznej, twierdząc, że w sieci wszystko powinno być gratis (znów podobnie, jak w przypadku muzyki czy filmów).
  1. Wiedza na temat odpłatności za filmy z Internetu jest wśród badanych nieco większa niż ta dotycząca legalności źródeł. Ponad połowa respondentów ma świadomość, że za filmy z nielegalnych źródeł często się płaci. Trzeba jednak zaznaczyć, że wielu badanych nie odpowiadało na to pytanie, ten optymistyczny obraz może być więc nieco zafałszowany.
  1. Większość badanych osób (60%) zdaje sobie również sprawę z faktu, że filmy z legalnych źródeł mogą być t a k ż e  bezpłatne.
  1. Do świadomego korzystania z nich przyznaje się 45% respondentów. Ponad połowa deklaruje natomiast, że tego nie robi. Można zatem chyba mówić o tendencji pozytywnej zmiany w świadomości polskich internautów, także tych na prowincji. Zarazem trzeba zauważyć, że docelową grupą edukacyjnej aktywności Legalnej Kultury pozostaje nadal wskazane wyżej 45% badanych.
  1. 17% respondentów deklaruje, że ostatnio obejrzany film z sieci był z legalnych źródeł, jednak kolejne 14% badanych przyznaje, że sięgnęło w tym celu do zasobów nielegalnych. Warto zaznaczyć, że prawie 1/3 badanych nie wie, czy film pochodził z legalnego czy nielegalnego źródła. W przypadku tego pytania bardzo wielu respondentów (ponad 1/3) nie udzieliło żadnej odpowiedzi, co może wskazywać, że albo nie znają rodzaju źródła, z którego korzystają, albo wstydzą przyznać się do używania zasobów nielegalnych. Powyższe dane uzasadniają sensowność projektów takich jak Otwarte Drzwi Do Kultury, a także stanowią dobrą rekomendację dla pozostałych projektów edukacyjnych Legalnej Kultury.
  1. Badani często mają świadomość negatywnych konsekwencji, jakie płyną dla kultury (a w szczególności dla sztuki filmowej) z użytkowania nielegalnych źródeł w sieci. Respondenci poproszeni zostali o dokończenie sformułowania: „Ściąganie filmów z Internetu z nielegalnych źródeł lub korzystanie z nich przez streaming z nielegalnych źródeł powoduje…”. 22% badanych upatruje w tym procederze przyczyny zmniejszenia produkcji filmowej w Polsce, 27% uważa, że drożeją z tego powodu bilety do kina, 24% jako groźny efekt postrzega zamykanie kin, a blisko 1/3 twierdzi, że wskutek takich działań artyści za mało zarabiają.

 IV. Piractwo internetowe

  1. Respondenci zostali również poproszeni o wskazanie najbliższej im definicji internetowego piractwa. Dla blisko 1/3 spośród nich to wciąż „sposób na bezpłatne korzystanie z zasobów kultury”, jednak prawie 40% uważa piractwo w sieci za „kradzież taką samą jak inna”. Pokazuje to, że ludzie coraz częściej zdają sobie sprawę z faktu, że Internet nie jest światem całkowicie oddzielonym i niezależnym od tzw. realu, światem, w którym nie obowiązuje etyka ani żadne prawa. Wzmacnia takie przekonanie również to, że zaledwie 7% respondentów uważa piractwo w sieci za dobrą zabawę.

V. Kampania Legalna Kultura

  1. Ponad połowa badanych (56%), mimo zamieszkiwania w niewielkiej miejscowości z ograniczonym dostępem do kultury, zna projekt Legalna Kultura. Zważywszy wspomniane bariery i konkurencję na rynku informacji na pewno można traktować to jako sukces Fundacji. W maju 2014 roku znajomość kampanii Legalna Kultura zadeklarowało 23% badanych, w projekcie Włączeni w obieg takich wskazań było zatem ponad dwukrotnie więcej. Ten wynik odzwierciedla rozwój działalności Fundacji w ciągu ostatnich 2 lat.
  1. Poparcie dla idei Legalnej Kultury jest bardzo wysokie – 72% (znów wzrost – w 2014 była to połowa respondentów).
  1. Na pytanie „Jeżeli znasz projekt Legalna Kultura chociażby ze słyszenia, to czy zmienił on w jakiś sposób Twoją wiedzę w zakresie tego, jakie treści są legalne w Internecie?” pozytywnie odpowiada blisko 2/3 badanych, tymczasem w 2014 roku była to tylko 1/3 respondentów. Kampania zmienia zatem w realny sposób świadomość odbiorców kultury.
  1. Oprócz wiedzy ważne są tez postawy i zachowania. Dlatego w badaniu pytaliśmy również: „Jeżeli znasz projekt Legalna Kultura chociażby ze słyszenia, to czy wpłynął on na Twoje poglądy na temat korzystania z nielegalnych źródeł w Internecie?”. Blisko ¼ badanych biorących udział w projekcie Włączeni w obieg deklaruje, że przestali pod wpływem kampanii Legalna Kultura korzystać z nielegalnych źródeł. W 2014 roku było to znacząco mniej – tylko 16% respondentów – siła realnego oddziaływania Legalnej Kultury rośnie zatem także w odniesieniu do kulturalnych praktyk Polaków.

VI. Projekt Otwarte Drzwi Do Kultury

  1. Aż 65% badanych oceniło projekt pozytywnie – to znakomity wynik w pierwszej edycji.
  1. Ponad połowa respondentów deklaruje, że projekt jest potrzebny w ich miejscowości, a 42% wskazuje przewagę korzyści osobistych. To ważna informacja, bowiem dobrze rokuje w sprawie „uspołeczniania” Polaków. Wydaje się, że zwracamy coraz większą uwagę na to, co ważne jest dla całej wspólnoty, a nie tylko na poziomie jednostkowym.
  1. Aż 42% badanych za najważniejszy element uznało warsztat Legalnej Kultury. Kolejne 27% wskazało film, a 21% prezentację, która go poprzedzała. Wyraźnie zatem widać, jak potrzebne i dobrze prowadzone są warsztaty Legalnej Kultury. Zwraca przy tym uwagę fakt, że przecież duża część respondentów to bardzo młodzi ludzie – tym bardziej taki wynik świadczy o prawdziwym sukcesie projektu.
  1. Blisko 2/3 respondentów oczekuje kontynuacji Otwartych Drzwi Do Kultury w przyszłym roku.

PODSUMOWANIE WYNIKÓW BADANIA

Wyniki badania pogłębiają dotychczasową wiedzę o stanie kultury – w szczególności tej związanej z kinem i Internetem – w niewielkich polskich miejscowościach. Raport ma zarówno wartość naukową (przyrost wiedzy na temat potrzeb i praktyk kulturalnych Polaków), jak i praktyczną – badanie wskazuje, że projekty Fundacji Legalna Kultura istotnie wpływają na świadomość odbiorców kultury i są przez nich pozytywnie waloryzowane. Wyniki stanowią również podpowiedź w odniesieniu do przyszłych działań Fundacji.

  1. Po pierwsze, z badania wynika, że aktywność Legalnej Kultury ma realny wpływ na zmiany w postawach i zachowaniach odbiorców kultury. Oddziaływanie to jest widoczne także na polskiej prowincji. Co bardzo ważne, pozytywnie odbierany jest również sam projekt Otwarte Drzwi Do Kultury.
  1. Po drugie, badanie jednoznacznie pokazuje, że na polu edukacji jest jeszcze bardzo dużo do zrobienia. Nieznajomość legalnych źródeł kultury w sieci, prawa autorskiego i pokrewnych dziedzin, wyraźna potrzeba bezpośredniego kontaktu z kulturą (zwłaszcza ze sztuką filmową) na polskiej prowincji etc. – to z kolei argumenty za rozwijaniem działań Fundacji w ramach kampanii Legalna Kultura oraz za koniecznością kontynuacji projektu Otwarte Drzwi Do Kultury.

Możemy zatem mówić o sukcesie w aspekcie etycznym (świadomość) oraz o potrzebie do zaspokojenia w wymiarze poznawczym (edukacja). Jednym z najważniejszych zadań, jakie stoi  przed Fundacją Legalna Kultura, jest stworzenie wyszukiwarki i poszerzonej bazy legalnych źródeł – z badania wynika bowiem, że w praktyce to narzędzie może okazać się jedynym rozwiązaniem, pozwalającym na dokonywanie obywatelom świadomego i uczciwego wyboru w Internecie.

REKOMENDACJE

  1. Należy położyć akcent na pogłębienie procesu cyfryzacji na polskiej prowincji – nie tyle w wymiarze ilościowym, co jakościowym – bowiem, jak wynika z badania, głównym problemem dla mieszkańców mniejszych miejscowości nie jest już bariera dostępu do sieci, lecz przede wszystkim brak wiedzy i poszerzonych kompetencji kulturowych umożliwiających maksymalne wykorzystanie oferty kulturalnej w Internecie.
  1. Należy kontynuować (a także opracowywać nowe) projekty, które zapewnią mieszkańcom polskiej prowincji kontakt z szeroką ofertą filmową – jak na przykład Otwarte Drzwi Do Kultury. Z przeprowadzonego badania wynika, że bariera dostępu do kina mocno ogranicza w tej grupie możliwości realizacji potrzeb kulturalnych.
  1. Projekty promocyjne i edukacyjne powinny jeszcze wyraźniej akcentować potrzeby rozmaitych grup interesariuszy. Elementem takiego podejścia musi być także branie pod uwagę różnic między pokoleniami – na przykład faktu większego przywiązania starszych odbiorców do urządzeń stacjonarnych, a młodszych do mobilnych.
  1. Należy kontynuować i rozwijać dotychczasowe projekty edukacyjne, skierowane do uczniów i nauczycieli, a także do pozostałych mieszkańców mniejszych miast i wsi. W szczególności powinny one dotyczyć wiedzy na temat legalnych i nielegalnych źródeł kultury w Internecie oraz umiejętności korzystania z zasobów legalnych.
  1. Mimo pozytywnego odzewu na kampanię Legalnej Kultury, nie wolno zaniedbywać etycznego aspektu korzystania z nielegalnych źródeł kultury w sieci. Z różnych powodów nadal świadomie korzysta z nich spora spora grupa odbiorców – warto podjąć wszelkie starania, by zmienić tę sytuację.
  1. Ważny jest również praktyczny aspekt zagadnienia legalności zasobów w Internecie. Dlatego trzeba tworzyć nowoczesne wyszukiwarki i bogate bazy legalnych źródeł kultury w sieci – tylko dając lepszy wybór można przekonać część odbiorców kultury, przywiązanych dotychczas do łatwych, choć nie zawsze uczciwych, rozwiązań.
  1. Ponadto należy nadal prowadzić badania socjologiczne i kulturoznawcze w celu pozyskiwania wiedzy o postawach, praktykach i potrzebach odbiorców kultury.

W szczególności – w najbliższym czasie – powinny zostać zrealizowane następujące projekty badawcze:

  • Badanie sposobu korzystania ze źródeł kultury w sieci (ściąganie filmów, muzyki, gier i książek na własny komputer vs streaming i inne tego rodzaju technologie). Wyniki badania przyniosą wiedzę niezbędna dla budowania wygodnych wyszukiwarek i baz legalnych źródeł w Internecie.
  • Powtórne badanie – na próbie ogólnopolskiej – odbioru pomysłu PISF wprowadzenia możliwości odpłatnego pobierania z sieci niektórych filmów, które pokazywane są aktualnie w kinach. Badanie powinno mieć charakter jakościowy – w ten sposób będzie można rozbudować wcześniejsze pytania oraz przekazać respondentom więcej informacji, pomagających im zrozumieć sens tego pomysłu (propozycja jest nowatorska i w związku z tym pytania mogą wydawać się respondentom mało jasne).
  • Szczegółowe, jakościowe badanie odbiorców, którzy mimo deklarowania wpływu kampanii Legalnej Kultury na ich postawy nadal korzystają z nielegalnych źródeł kultury w sieci. Badanie pozwoli zrozumieć przyczyny takiego postępowania i przyczyni się w ten sposób do ich stopniowego wyeliminowania.